12 Jyotirlinga names and their importance
હિન્દુ ધર્મમાં ભગવાન શિવની આરાધનાનું વિશેષ મહત્વ છે, અને તેમાં પણ ૧૨ જ્યોતિર્લિંગોની યાત્રાને સર્વોપરી માનવામાં આવે છે. સૌરાષ્ટ્રના સોમનાથથી શરૂ કરીને હિમગિરિના કેદારનાથ સુધીના આ બાર પવિત્ર સ્થાનો ભારતીય સંસ્કૃતિ અને આધ્યાત્મિકતાના સ્તંભ છે. જો તમે પણ મહાદેવના ભક્ત છો અને આ દિવ્ય જ્યોતિર્લિંગોના દર્શન કરવાનું આયોજન કરી રહ્યા છો, તો આ લેખ તમારા માટે માર્ગદર્શક સાબિત થશે
1. સોમનાથ (ગુજરાત)
આ પૃથ્વીનું પ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ ગણાય છે. પૌરાણિક કથા મુજબ, દક્ષ પ્રજાપતિના શ્રાપથી મુક્તિ મેળવવા માટે ચંદ્રદેવે (સોમ) અહીં સરસ્વતી નદીના સંગમ પર તપસ્યા કરી હતી. ભગવાન શિવ પ્રસન્ન થયા અને 'સોમનાથ' (ચંદ્રના સ્વામી) તરીકે અહીં બિરાજ્યા.
ખાસિયત: આ મંદિરનો વિનાશ અને પુનઃનિર્માણનો ઇતિહાસ ભારતની શ્રદ્ધાની અજેયતાનું પ્રતીક છે.
કેવી રીતે પહોંચવું: નજીકનું રેલવે સ્ટેશન 'વેરાવળ' છે. નજીકનું એરપોર્ટ 'રાજકોટ' અથવા 'દીવ' છે.
મહિમા: આ પ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ છે. કહેવાય છે કે ચંદ્રદેવે પોતે અહીં શિવજીની આરાધના કરી હતી.
2. મલ્લિકાર્જુન (આંધ્રપ્રદેશ)
મહિમા: કૃષ્ણા નદીના કિનારે શ્રીશૈલમ પર્વત પર આ મંદિર આવેલું છે. જ્યારે કાર્તિકેય અને ગણેશ વચ્ચે લગ્ન માટે વિવાદ થયો, ત્યારે કાર્તિકેય રિસાઈને અહીં આવ્યા હતા. પુત્રને મનાવવા શિવ-પાર્વતી અહીં આવ્યા અને જ્યોતિર્લિંગ સ્વરૂપે સ્થાયી થયા.
શ્રીશૈલમ પર્વત પર સ્થિત આ મંદિરને 'દક્ષિણનું કૈલાશ' કહેવામાં આવે છે. અહીં શિવ અને શક્તિ (પાર્વતી) બંને બિરાજમાન છે.
કેવી રીતે પહોંચવું: નજીકનું એરપોર્ટ 'હૈદરાબાદ' છે. ત્યાંથી બસ કે ટેક્સી દ્વારા 230 કિમીનું અંતર કાપી પહોંચી શકાય.
3. મહાકાલેશ્વર (મધ્યપ્રદેશ)
મહિમા: ઉજ્જૈનની ક્ષિપ્રા નદીના કિનારે સ્થિત આ લિંગ 'સ્વયંભૂ' (પોતાની મેળે પ્રગટ થયેલું) મનાય છે. તંત્ર સાધનામાં આ મંદિરનું અત્યંત મહત્વ છે.
આ એકમાત્ર દક્ષિણમુખી જ્યોતિર્લિંગ છે. અહીં રોજ સવારે સ્મશાનની તાજી ભસ્મથી થતી 'ભસ્મ આરતી' ના દર્શનનું વિશેષ ફળ છે.
કેવી રીતે પહોંચવું: ઉજ્જૈન જંક્શન રેલવે સ્ટેશન દ્વારા જોડાયેલું છે. નજીકનું એરપોર્ટ 'ઈન્દોર' છે.
4. ઓમકારેશ્વર (મધ્યપ્રદેશ) નર્મદા નદીના કિનારે માંધાતા પર્વત પર આ લિંગ આવેલું છે. નર્મદાની ધારા વહેવાથી આ ટાપુનો આકાર પ્રાકૃતિક રીતે 'ૐ' જેવો બને છે.
મહિમા: નર્મદા નદીના કિનારે પર્વત પર 'ૐ' આકારના ટાપુ પર આ જ્યોતિર્લિંગ આવેલું છે. અહીં બે શિવલિંગની પૂજા થાય છે - એક ઓમકારેશ્વર અને બીજું મમલેશ્વર. બંને એક જ જ્યોતિર્લિંગના બે સ્વરૂપ મનાય છે.
કેવી રીતે પહોંચવું: નજીકનું રેલવે સ્ટેશન 'ઈન્દોર' અથવા 'ખંડવા' છે.
5. કેદારનાથ (ઉત્તરાખંડ)પૌરાણિક કથા મુજબ, મહાભારતના યુદ્ધ પછી પાંડવો પાપમુક્તિ માટે શિવજીને શોધતા અહીં આવ્યા હતા. શિવજીએ બળદનું રૂપ લીધું, પણ ભીમે તેમને ઓળખી લીધા. શિવજી જમીનમાં સમાવા લાગ્યા ત્યારે તેમનો ખૂંધ (પીઠનો ભાગ) અહીં રહી ગયો જે જ્યોતિર્લિંગ તરીકે પૂજાય છે.
મહિમા: હિમાલયની ગોદમાં સ્થિત આ જ્યોતિર્લિંગ સૌથી ઊંચાઈ પર છે. તે વર્ષમાં માત્ર 6 મહિના માટે જ ખુલે છે. આ શિવલિંગ ત્રિકોણાકાર શિલા જેવું દેખાય છે.
કેવી રીતે પહોંચવું: ઋષિકેશ કે હરિદ્વારથી ગૌરીકુંડ સુધી બસ/ટેક્સી અને ત્યાંથી 16 કિમીનું ટ્રેકિંગ અથવા હેલિકોપ્ટર સેવા.
6. ભીમાશંકર (મહારાષ્ટ્ર)
મહિમા: સહ્યાદ્રિ પર્વત પર સ્થિત આ લિંગનો સંબંધ શિવજીના ત્રિપુરાસુર વધ સાથે છે. રાક્ષસ સાથેના યુદ્ધ પછી ભગવાનનો પરસેવો અહીં વહ્યો, જેનાથી 'ભીમા' નદી ઉત્પન્ન થઈ. પુણે પાસે સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળામાં સ્થિત આ જ્યોતિર્લિંગ ભીમા નદીનું ઉદ્ગમ સ્થાન છે.
કેવી રીતે પહોંચવું: પુણેથી આશરે 110 કિમી દૂર છે, જે બસ કે પ્રાઈવેટ વાહન દ્વારા જઈ શકાય છે. આ શિવલિંગ ઘણું મોટું અને જાડું હોવાથી તેને 'મોટેશ્વર મહાદેવ' પણ કહેવામાં આવે છે.
7. કાશી વિશ્વનાથ (ઉત્તરપ્રદેશ) - દુનિયાના સૌથી જૂના શહેર વારાણસીમાં ભગવાન શિવ 'વિશ્વનાથ' (બ્રહ્માંડના નાથ) તરીકે બિરાજે છે. માન્યતા છે કે જ્યારે પ્રલય આવશે, ત્યારે શિવજી આ નગરીને પોતાના ત્રિશૂળ પર ધારણ કરી લેશે.
મહિમા: વારાણસી (બનારસ) માં ગંગા કિનારે સ્થિત આ જ્યોતિર્લિંગ મુક્તિનું દ્વાર ગણાય છે. અહીં મૃત્યુ પામનારને શિવજી પોતે તારક મંત્ર આપી મોક્ષ આપે છે તેવી શ્રદ્ધા છે.
કેવી રીતે પહોંચવું: વારાણસી રેલવે સ્ટેશન અને એરપોર્ટથી સીધી સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
8. ત્ર્યંબકેશ્વર (મહારાષ્ટ્ર)- ગૌતમી (ગોદાવરી) નદીને ધરતી પર લાવવા માટે ગૌતમ ઋષિએ અહીં તપસ્યા કરી હતી.
મહિમા: નાસિક પાસે ગોદાવરી નદીના ઉદ્ગમ પાસે આ જ્યોતિર્લિંગ છે.
ખાસિયત: સામાન્ય રીતે શિવલિંગમાં શિવ હોય છે, પણ અહીં અંદર એક નાના કુંડમાં ત્રણ લિંગ છે, જે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ (ત્રિદેવ) નું પ્રતીક છે.
કેવી રીતે પહોંચવું: નાસિક રેલવે સ્ટેશનથી માત્ર 30 કિમીના અંતરે છે.
9. વૈદ્યનાથ (ઝારખંડ) રાવણ જ્યારે શિવજીને લંકા લઈ જતો હતો, ત્યારે દેવોના છળથી તેણે શિવલિંગ જમીન પર મૂક્યું અને તે ત્યાં જ ચોંટી ગયું. શિવજીએ અહીં રાવણના ઘાવની સારવાર કરી હોવાથી તેઓ 'વૈદ્યનાથ' કહેવાયા. દેવઘરમાં આવેલું આ મંદિર 'રાવણેશ્વર ધામ' તરીકે પણ ઓળખાય છે. અહીં શિવજી વૈદ્યના રૂપમાં બિરાજમાન છે.
ખાસિયત: શ્રાવણ માસમાં ભક્તો સુલતાનગંજથી ગંગાજળ લાવીને અહીં 105 કિમી ચાલીને અભિષેક કરે છે
કેવી રીતે પહોંચવું: નજીકનું રેલવે સ્ટેશન 'જસીડીહ' (Jasidih) છે.
10. નાગેશ્વર (ગુજરાત) દારૂકાવન વિસ્તારમાં 'સુપ્રિયા' નામના પરમ ભક્તને દારૂક નામના રાક્ષસથી બચાવવા ભગવાન શિવ પ્રગટ થયા હતા.
દ્વારકા પાસે આવેલું આ જ્યોતિર્લિંગ 'દારૂકાવન' માં સ્થિત છે. તે સર્પના ઝેરથી મુક્તિ અપાવનાર મનાય છે.
ખાસિયત: ભગવાન અહીં નાગોના દેવ (નાગેશ્વર) તરીકે પૂજાય છે. આ મંદિરના પરિસરમાં શિવજીની 82 ફૂટ ઊંચી ભવ્ય મૂર્તિ છે.
કેવી રીતે પહોંચવું: દ્વારકાથી માત્ર 17 કિમી દૂર છે. દ્વારકા રેલવે માર્ગે જોડાયેલું છે.
11. રામેશ્વરમ (તમિલનાડુ) ભગવાન રામે જ્યારે રાવણ પર આક્રમણ કરવાનું હતું, ત્યારે અહીં સમુદ્ર કિનારે રેતીનું શિવલિંગ બનાવીને પૂજા કરી હતી.
ખાસિયત: આ જ્યોતિર્લિંગની સ્થાપના ખુદ શ્રી રામે કરી હોવાથી તેને અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે.
કેવી રીતે પહોંચવું: મદુરાઈ નજીકનું એરપોર્ટ છે. રામેશ્વરમ સુધી ટ્રેન સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ છે.
12. ઘૃષ્ણેશ્વર (મહારાષ્ટ્ર) - આ જ્યોતિર્લિંગનો સંબંધ ઘુશ્મા નામની પરમ શિવભક્ત મહિલા સાથે છે. તેના પુત્રને તેની જ ઈર્ષ્યાળુ બહેને મારી નાખ્યો હતો, પણ શિવજીએ તેની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ પુત્રને જીવતો કર્યો અને અહીં બિરાજ્યા. ઔરંગાબાદ (સંભજીનગર) પાસે ઈલોરાની ગુફાઓ નજીક આ છેલ્લું જ્યોતિર્લિંગ આવેલું છે.
ખાસિયત: આ જ્યોતિર્લિંગને 'કુસુમેશ્વર' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
કેવી રીતે પહોંચવું: ઔરંગાબાદ એરપોર્ટ અને રેલવે સ્ટેશનથી આશરે 30 કિમી દૂર છે.
દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગ સ્તોત્રમ્ (શ્લોક)
સૌરાષ્ટ્રે સોમનાથં ચ શ્રીશૈલે મલ્લિકાર્જુનમ્ ।
ઉજ્જયિન્યાં મહાકાલમોંકારમમલેશ્વરમ્ ॥ ૧ ॥
પરલ્યાં વૈદ્યનાથં ચ ડાકિન્યાં ભીમશંકરમ્ ।
સેતુબંધે તુ રામેશં નાગેશં દારૂકાવને ॥ ૨ ॥
વારાણસ્યાં તુ વિશ્વેશં ત્ર્યંબકં ગૌતમીતટે ।
હિમાલયે તુ કેદારં ઘૃષ્ણેશં ચ શિવાલયે ॥ ૩ ॥
એતાનિ જ્યોતિર્લિંગાનિ સાયં પ્રાતઃ પઠેન્નરઃ ।
સપ્તજન્મકૃતં પાપં સ્મરણેન વિનશ્યતિ ॥ ૪ ॥
જ્યોતિર્લિંગ સ્તોત્રમ્
સૌરાષ્ટ્રે સોમનાથં: સૌરાષ્ટ્ર (ગુજરાત) માં સોમનાથ બિરાજમાન છે.
શ્રીશૈલે મલ્લિકાર્જુનમ્: શ્રીશૈલ પર્વત (આંધ્રપ્રદેશ) પર મલ્લિકાર્જુન બિરાજમાન છે.
ઉજ્જયિન્યાં મહાકાલમ: ઉજ્જૈન (મધ્યપ્રદેશ) માં મહાકાલેશ્વર બિરાજમાન છે.
ઓંકારમમલેશ્વરમ્: ઓમકારેશ્વર (મધ્યપ્રદેશ) માં અમલેશ્વર બિરાજમાન છે.
પરલ્યાં વૈદ્યનાથં: પરલી (મહારાષ્ટ્ર) અથવા દેવઘર (ઝારખંડ) માં વૈદ્યનાથ બિરાજમાન છે.
ડાકિન્યાં ભીમશંકરમ્: ડાકિની ક્ષેત્ર (મહારાષ્ટ્ર) માં ભીમશંકર બિરાજમાન છે.
સેતુબંધે તુ રામેશં: સેતુબંધ રામેશ્વરમ (તમિલનાડુ) માં રામેશ્વર બિરાજમાન છે.
નાગેશં દારૂકાવને: દારૂકાવન (દ્વારકા, ગુજરાત) માં નાગેશ્વર બિરાજમાન છે.
વારાણસ્યાં તુ વિશ્વેશં: વારાણસી (ઉત્તરપ્રદેશ) માં વિશ્વનાથ બિરાજમાન છે.
ત્ર્યંબકં ગૌતમીતટે: ગૌતમી (ગોદાવરી) નદીના કિનારે નાસિકમાં ત્ર્યંબકેશ્વર બિરાજમાન છે.
હિમાલયે તુ કેદારં: હિમાલયના કેદાર શિખર (ઉત્તરાખંડ) પર કેદારનાથ બિરાજમાન છે.
ઘૃષ્ણેશં ચ શિવાલયે: શિવાલય ક્ષેત્ર (મહારાષ્ટ્ર) માં ઘૃષ્ણેશ્વર બિરાજમાન છે.
જે મનુષ્ય દરરોજ સવારે અને સાંજે આ બાર જ્યોતિર્લિંગના નામનો પાઠ કરે છે, તેના સાત જન્મમાં કરેલા પાપો માત્ર સ્મરણ કરવાથી જ નાશ પામે છે.
