મહાભારત કાળમાં પહેલીવાર કહેવામાં આવી હતી બિલાડી અને ઉંદરની વાર્તા, જાણો બંને મિત્રો હતા કે દુશ્મન

.

મહાભારતના શાંતિ પર્વ દરમિયાન, ભીષ્મ પિતામહ લગભગ 58 દિવસ સુધી બાણોની પથારી પર પડ્યા હતા. આ પછી પિતામહે માઘ શુક્લ પક્ષમાં પોતાના દેહનો ભોગ આપ્યો. દંતકથા અનુસાર, 58 દિવસ સુધી સાંજના સમયે બધા ભીષ્મ પિતામહ સમક્ષ ભેગા થતા હતા અને ત્યાં તેઓ તેમને જ્ઞાન વિશે સાંભળતા હતા. ભીષ્મે પથારી પર સૂઈને રાજધર્મ, મોક્ષધર્મ, અપધર્મ વગેરે વિશે ઉપદેશ આપ્યો.

યુધિષ્ઠિરે ભીષ્મ પિતામહને પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો

એક સમયે જ્યારે ભીષ્મ પિતામહ બાણોની શૈયા પર સુતેલા હતા ત્યારે ભગવાન કૃષ્ણ યુધિષ્ઠિર પાસે આવ્યા અને પૂછ્યું કે તમે આટલા દુઃખી કેમ છો? તમે ભીષ્મ પિતામહ પાસે જાઓ અને તેમની સમક્ષ તમારી સમસ્યા કહો. ધર્મનું જ્ઞાન ધરાવતા ભીષ્મ પિતામહ મહાન છે અને તમે તેમને પૂછી શકો છો.

શ્રી કૃષ્ણની વાત સાંભળીને યુધિષ્ઠિર તરત જ ઉભા થયા અને મૃત્યુશૈયા પર સૂતેલા પિતામહ  પાસે પહોંચ્યા. ભીષ્મ પિતામહને સંબોધીને બોલ્યા, 'હે પિતામહ! જ્યારે રાજા ચારે બાજુથી શત્રુઓથી ઘેરાયેલો હોય અને તેમની વચ્ચે કોઈ આફત આવે ત્યારે તેણે કેવું વલણ અપનાવવું જોઈએ? કેટલાક દુશ્મનો એવા હોય છે જે ભૂતકાળના ઘાવનો બદલો લેવા રાહ જુએ છે. તો પછી વ્યક્તિએ શું કરવું જોઈએ? રાજાએ કોની સાથે લડવું જોઈએ અને કોની સાથે સંધિ કરવી જોઈએ? કૃપા કરીને મને આ વિશે જણાવો.

ભીષ્મ પિતામહે હસીને જવાબ આપ્યો

તેણે કહ્યું, 'હે યુધિષ્ઠિર! ચાલો હું તમને કહું કે રાજાએ તેની કલ્પના મુજબ પરિસ્થિતિનું સંચાલન કેવી રીતે કરવું જોઈએ? સમય અને હેતુ એ પરિબળો છે જે નક્કી કરે છે કે કોણ દુશ્મન છે અને કોણ મિત્ર છે. આપણો ઉદ્દેશ્ય હંમેશા આપણા જીવનની રક્ષા કરવાનો હોવો જોઈએ અને તેના માટે એક વાર્તા સંભળાવુ છુ.

ઉંદર અને બિલાડીની વાર્તા કહી

એક સમયે એક ગાઢ જંગલમાં એક મોટું વટવૃક્ષ હતું, જેની અસંખ્ય ડાળીઓ હતી. તેના પર ઘણા વેલા ઉગતા હતા, જેના કારણે તે ખૂબ જ ગાઢ બની ગયુ હતુ, નાના પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ તેના પર આવીને રહેતા હતા. પાલિતા નામનો એક બુદ્ધિશાળી ઉંદર ઝાડના મૂળના છિદ્રમાં રહેતો હતો. લોમશા નામની બિલાડી એ જ ઝાડની ડાળી પર રહેતી હતી. લોમશા હંમેશા પક્ષીઓ અને પાલિતાને પરેશાન કરતી હતી કારણ કે તે શિકારની શોધમાં  રહેતી હતી. રોજ રાત્રે એક શિકારી તે જંગલમાં આવતો અને વટવૃક્ષની ડાળીઓ પર જાળ પથારતો. પછી, તે ડાળીઓ વચ્ચે માંસનો ટુકડો રાખીને ઘરે જતો રહેતો. દરરોજ સવારે કોઈને કોઈ પ્રાણી કે પક્ષી જાળમાં ફસાઈ જતા, જેને શિકારી મારીને લઈ જતો.

મિત્રો હતા કે દુશ્મન

એક રાત્રે એવું બન્યું કે લોમશા શિકારીની જાળમાં ફસાઈ ગયો. પાલિતાએ પોતાના છિદ્રમાંથી બહાર જોયું તો તે મનમાં હસવા લાગ્યો. તે સમજી ગયો કે ભૂખને કારણે લોમશાએ શિકારીના માંસ તરફ જોયું. પાલિતા આ વિશે જ વિચારી રહી હતો જ્યારે તેને લાગ્યું કે કોઈ તેની સામે જોઈ રહ્યું છે. તેણે નીચું જોયું તો લાલ આંખોવાળો મંગુસ હરિકા ત્યાં ઉભો હતો, પાલિતાને લોભી નજરે જોઈ રહ્યો હતો. તે જ સમયે, તેણે એક અવાજ સંભળાઈ, જે ચંદ્રકા ઘુવડનો હતી, જેણે પાલિતાને જોયા પછી સિસકારો કર્યો હતો. હવે ગરીબ પાલિતા ત્રણ દુશ્મનો, ઘુવડ, બિલાડી અને મંગૂસ વચ્ચે ફસાઈ ગયો હતો. 

ડરથી ધ્રૂજતો, પાલિતાએ વિચાર્યું, 'મૃત્યુએ મને ચારે બાજુથી ઘેરી વળ્યું છે અને મારા બચવાની શક્યતા ઓછી છે. જો કે, મારે સમજદારીથી કામ કરવું પડશે અને મૂંઝવણમાં ન પડવું જોઈએ. પછી, પાલિતાએ જોયું કે લોમશા બિલાડી પોતાને જાળમાંથી મુક્ત કરવા માટે સંઘર્ષ કરી રહી છે. આ 3 દુશ્મનોમાંથી, લોમશા મુશ્કેલીનો સામનો કરી રહી છે. તે મુજબ મારે રણનીતિ બનાવવી પડશે.

પછી, પલીતા ઉંદરે લોમશાને બોલાવીને કહ્યું, 'હે લોમશા, તને ફસાયેલો જોઈને હું ખૂબ દુઃખી છું. હું તને આ મુસીબતમાંથી બચાવીશ, કારણ કે મારી પાસે આપણા બંનેને બચાવવાનો ઉપાય છે. ચંદ્રકા ઘુવડ મને ઉપરથી જોઈ રહ્યું છે અને હરિકા મુંગુસ નીચેથી મારી સામે જોઈ રહ્યું છે, તેથી મારા પર ગમે ત્યારે હુમલો થઈ શકે છે. પરંતુ, યાદ રાખો કે હું તારી જાળ કાપીને તને મુક્ત કરી શકું છું. તેથી, આપણે બંનેએ એકબીજાના મિત્ર બનવું જોઈએ. છેવટે, અમે ઘણા વર્ષોથી એક જ વૃક્ષ પર રહીએ છીએ અને ચોક્કસપણે પડોશીઓ છીએ. જો આપણે સાથે મળીને કામ કરીએ તો આપણને બંનેને ફાયદો થશે.

પાલિતાની વાત સાંભળીને લોમશાએ તેની સાથે મિત્રતામાં હાથ મિલાવ્યા. પછી, પાલિતાએ કહ્યું કે હું શપથ લેઉં છું કે હું તને મુક્ત કરવામાં મદદ કરીશ, લોમશા. તો, એક વિનંતી કરવા માંગો છો, કૃપા કરીને મને તમારા શરીરની નીચે બેસવા દો? મને મારશો નહીં. હું તમારી જાળ કાપીશ અને તમે મુક્ત થઈ જશો. લોમ્શાએ ઉંદરની વાત સાંભળી અને તેને પેટ નીચે બેસવા કહ્યું. પાલિતા તરત દોડીને લોમશાના પેટને વળગી પડી. જ્યારે ઘુવડ અને મંગૂસે આ જોયું, ત્યારે તેઓ સમજી ગયા કે તેઓ હવે પાલિતાને પકડી શકશે નહીં. એમ વિચારીને બંને ચાલ્યા ગયા. જ્યારે પાલિતાએ જોયું કે બંને દુશ્મનો દૂર થઈ ગયા છે, ત્યારે તેણે જાળ કૂટવાનું શરૂ કર્યું, પરંતુ ખૂબ જ ધીમેથી. લોમશાએ તેને જોઈને કહ્યું, જલ્દી કર, જલ્દી કર, પાલિતા! શિકારી ગમે ત્યારે આવી શકે છે.

પાલિતાએ જવાબ આપ્યો, 'લોમશા! જો હું ઝડપથી જાળી કાપીશ તો તમે મને મારીને ખાઈ જશો. શિકારીને આવતા જોઉં કે તરત જ જાળ કાપી નાખીશ. એ વખતે અમારા બંનેનો એક જ ઉદ્દેશ્ય હશે અને અમે દોડીને પોતપોતાના સ્થળે પહોંચી જઈશું. લોમશા પાલિતાની ચાલાકી સમજી ગઈ. તેણે કહ્યું, ' ન્યાયી અને સાચા લોકો આવું કરતા નથી. જ્યારે તારી સામે દુશ્મનો હતા, ત્યારે તમે મને વિનંતી કરી અને હું તરત જ સંમત થઈ. શું તમે મારા ભૂતકાળના વર્તનને લીધે આવું કરી રહ્યા છો? ઠીક છે, તે સમયે હું મૂર્ખ હતી, પરંતુ હવે હું પીડિત  છું. કૃપા કરીને, મારા ભૂતકાળના કાર્યો માટે મને માફ કરો અને મને આ જાળમાંથી મુક્ત કરો.

પાલિતા બહુ હોશિયારીથી જવાબ આપ્યો, 'લોમશા, મહેરબાની કરીને યાદ રાખજે કે તને મદદ કરતી વખતે મારે મારા જીવની પણ રક્ષા કરવી છે. જ્યારે મિત્રતા ભયના કારણે બને છે, ત્યારે વ્યક્તિએ હંમેશા તેનાથી સાવધ રહેવું જોઈએ. તે સાપના મોં પાસે હાથ રાખવા જેવું છે. જો તમારો મિત્ર તમારા કરતા વધુ મજબૂત છે, તો તમે વધુ જોખમમાં હોઈ શકો છો. નબળા વ્યક્તિએ હંમેશા પોતાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ નહીં તો તે મરી શકે છે. હું જાણું છું કે આ મિત્રતા ફક્ત બંનેના હિતથી બંધાયેલી છે અને જો એક પક્ષનું હિત સમાપ્ત થશે તો તમે મને તમારો શિકાર બનાવી શકશો.

તેથી, જ્યાં સુધી શિકારી ન આવે ત્યાં સુધી હું જાળી કાપીશ નહીં અને જ્યારે શિકારી નજીક આવશે, ત્યારે હું જાળની ખૂણો કાપી નાખીશ અને તમે ભાગી જશો. હું તમને વચન આપું છું.

જેમ જેમ સવાર  નજીક આવતી ગઈ તેમ તેમ લોમશાના ધબકારા વધી ગયા. તેણે શિકારીને હાથમાં હથિયાર લઈને ઝાડ પાસે આવતો જોયો. તેણે બૂમ પાડી, 'પાલિતા, પાલિતા! મહેરબાની કરીને જલ્દી જાળ કાપો અને મને ઝાડ પર ચઢવા દો. પાલિતાએ ઝડપથી જાળીનું બાકીનું દોરડું કાપી નાખ્યું અને લોમશા દોડીને ઝાડ પર ચઢી ગઈ. પાલિતા ભાગીને તેના છિદ્રમાં પ્રવેશી. શિકારીને ખાલી હાથે જંગલ છોડવું પડ્યું. 

જ્યારે શિકારી ચાલ્યો ગયો, ત્યારે લોમશા આવીને પાલિતાના બિલ પાસે ઊભી રહી. તેણે બૂમ પાડી, 'પાલિતા! તમે મારા રક્ષક છો અને હું તારી કૃપા માટે હંમેશા આભારી રહીશ. હું તને વચન આપું છું કે હું અને મારા પરિવાર તમને ક્યારેય નુકસાન નહીં પહોંચાડીએ. મહેરબાની કરીને બહાર આવો. પાલિતાએ બિલની અંદરથી જવાબ આપ્યો કે ખતરનાક પરિસ્થિતિઓમાં મજબૂત અને નબળા વચ્ચે હંમેશા મિત્રતા હોય છે, જ્યારે પરિસ્થિતિ સમાપ્ત થાય છે ત્યારે મિત્રતા સમાપ્ત થાય છે. મજબૂત અને નબળા વચ્ચે ક્યારેય મિત્રતા ન હોઈ શકે. તમે મારા કુદરતી દુશ્મન છો, તમે મને નુકસાન પહોંચાડી શકો છો?

વળી, આપણા વડીલોએ કહ્યું છે કે કોઈના પર પૂરો ભરોસો ન કરવો જોઈએ, બલ્કે એવું વર્તન કરવું જોઈએ કે બીજા તમારા પર વિશ્વાસ કરે. સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે વ્યક્તિએ હંમેશા તેના જીવનનું રક્ષણ કરવું જોઈએ, ખાસ કરીને દુશ્મનોથી, કારણ કે જ્યારે જીવન હોય ત્યારે જ ભવિષ્યની આશા હોય છે. આ સાંભળીને લોમશા ઉદાસ થઈને પાછી ફરી.

ત્યારે ભીષ્મ પિતામહે કહ્યું, હે પાંડવ! બિલાડી અને ઉંદર બંને દુશ્મન હતા પણ પાલિતાએ પોતાની બુદ્ધિમત્તાથી દુશ્મન પર કાબુ મેળવ્યો હતો. જ્યારે એક સામાન્ય ઉદ્દેશ્ય હોય ત્યારે, સમજદાર રાજાએ સક્ષમ શત્રુ સાથે જોડાણ કરવું જોઈએ, પરંતુ ઉદ્દેશ્ય સિદ્ધ થઈ જાય પછી દુશ્મન પર વિશ્વાસ ન કરવો જોઈએ. ક્યારે લડવું, કોની સાથે લડવું, ક્યારે જોડાણ કરવું અને ક્યારે અંતર જાળવવું તે નક્કી કરવામાં બુદ્ધિમત્તા મદદ કરે છે.

Edited By- Monica sahu