ભારતમાં સંભળાય રહ્યો છે નેપાળ જેવી તબાહીનો પગરવ.. 40 સ્થળો પર મંડરાય રહ્યો છે કાળ, 7 પર તો યમરાજ કુંડળી મારીને બેસ્યા છે

India glacial lake flood risk

નેપાળમાં તાજેતરમાં હિમનદી ફાટવાથી આવેલા પૂરમાં ભારે વિનાશ થયો છે. આ કુદરતી આફતમાં 1,000 થી વધુ લોકો માર્યા ગયા છે અને 4,000 થી વધુ લોકો ગુમ થયા છે. જોકે, નેપાળમાં થયેલા વિનાશક વિનાશના પડઘા હવે ભારતમાં પણ પડી રહ્યા છે. રાષ્ટ્રીય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતમાં 40 થી વધુ સ્થળોએ મૃત્યુનો ભય છે. નેપાળ-તિબેટ સરહદને અડીને આવેલા ભારતીય વિસ્તારોમાં સ્થિત સાત તળાવો એટલા ભયાનક છે કે યમરાજ પોતે જ અનિશ્ચિત સ્થિતિમાં હોય તેવું લાગે છે, જે કોઈપણ ક્ષણે માનવ જીવન માટે જોખમી છે.

નોંધનીય છે કે નેપાળમાં આવેલી આફત બાદ, રાષ્ટ્રીય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળે સિક્કિમમાં 40 ઉચ્ચ-જોખમી હિમનદી તળાવોની ઓળખ કરી છે, જેમાંથી સાત ઉચ્ચ-જોખમી માનવામાં આવે છે.

આ 40 ઉચ્ચ-જોખમી તળાવોમાંથી, 16 વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે 13 અવર્ગીકૃત નથી. આ 14 તળાવોમાંથી, સાત ઉચ્ચ-જોખમી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે ૧૬ પ્રાથમિકતા ધરાવતા સંવેદનશીલ તળાવોમાંથી ૧૩ માટે વિગતવાર વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન પૂર્ણ થઈ ગયું છે, જેમાંથી મોટાભાગના લગભગ ૧૭,૦૦૦ ફૂટની ઊંચાઈએ સ્થિત છે.   

નેપાળમાં આવી જ વિનાશક પૂર ભારતમાં ન આવે તે માટે શમન પગલાં પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. સિક્કિમના વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગના મુખ્ય સચિવ સંદીપ તાંબેએ જણાવ્યું હતું કે તાજેતરના મૂલ્યાંકનમાં તળાવની ઊંડાઈ, પાણીની સામગ્રી, મોરેઇનની શક્તિ અને હિમપ્રપાત અને ભૂસ્ખલનના જોખમોની તપાસ કરવામાં આવી છે જેથી તળાવનો આંચકો પ્રતિકાર નક્કી કરી શકાય.

સિક્કિમે સૌથી સંવેદનશીલ તળાવ પ્રણાલીઓ માટે જોખમ ઘટાડવા માટે ત્રણ મુખ્ય પગલાં પ્રસ્તાવિત કર્યા છે.

-  શાકો ચુ ખાતે, જ્યાં નબળા ટર્મિનલ મોરેઇન પાછળ આશરે 27 મિલિયન ઘન મીટર પાણી સંગ્રહિત છે, અધિકારીઓએ સૌર-સંચાલિત પંપનો ઉપયોગ કરીને તળાવના પાણીનું સ્તર 20 થી 40 મીટર ઘટાડવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. આ યોજના તળાવમાંથી આશરે 8 મિલિયન ઘન મીટર પાણી દૂર કરશે, જો મોરેઇન તૂટી જાય તો નીચે વહેતા પાણીનું પ્રમાણ ઘટાડશે.

- વધુમાં, દક્ષિણ-ઉત્તર લોનાક ક્લસ્ટર માટે, અધિકારીઓ ડોલ્મા સંપાંગ ખાતે લગભગ 24 કિલોમીટર નીચે વહેતા પથ્થર-ચણતર અટકાયત માળખાનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. આનો ઉદ્દેશ્ય સંભવિત પૂરના બળને ધીમું કરવાનો છે, જેથી તેઓ નીચે તરફના સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં પહોંચે તે પહેલાં તેમને નબળા પાડી શકાય, જેથી નીચે તરફના વિસ્તારોમાં કોઈપણ સંભવિત આફત ટાળી શકાય. અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે ડોલ્મા સંપાંગના 300 હેક્ટર વિસ્તારે 2023ના દક્ષિણ લોનાક પૂરના બળને ઘટાડવામાં મદદ કરી હતી.

-  ત્રીજો પ્રસ્તાવ ગુરુડોંગમાર તળાવ સંકુલ માટે છે. અહીં, અધિકારીઓ પવિત્ર તળાવને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના પાણીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવા માટે મોરેન પ્લગ પર એક રિટેનિંગ વોલ બનાવવાનું વિચારી રહ્યા છે.

ઉચ્ચ-ઊંચાઈવાળા તળાવોનું વધુ સારું નિરીક્ષણ

સિક્કિમ તેની રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ અને પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલીનો પણ વિસ્તાર કરી રહ્યું છે. શાકો ચુ, કેરાંગ અને ડોલ્મા સંપાંગ ખાતે સ્વચાલિત મોનિટરિંગ સ્ટેશનો પહેલાથી જ કાર્યરત છે. અધિકારીઓ હિમપ્રપાત, ભૂસ્ખલન અથવા અન્ય ઘટનાઓનું કારણ બની શકે તેવી હવામાન પરિસ્થિતિઓનું વધુ સારી રીતે નિરીક્ષણ કરવા માટે ડોપ્લર હવામાન રડાર ઇન્સ્ટોલ કરવા માટે સ્થાનોની પણ શોધ કરી રહ્યા છે.

રાજ્યમાં 400 થી વધુ હિમનદી તળાવો

અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, રાજ્યમાં 400 થી વધુ હિમનદી તળાવો છે. આમાંથી 16 હાલમાં તેના મૂલ્યાંકન કાર્યક્રમ હેઠળ અત્યંત સંવેદનશીલ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે.

આ નવીનતમ મૂલ્યાંકન અને જોખમ ઘટાડવાની યોજનાઓ ઓક્ટોબર 2023 માં હિમનદી તળાવ ફાટવાના વિનાશક પૂર પછી આવી છે. દક્ષિણ લોનક તળાવ તૂટી પડ્યું અને તિસ્તા નદીના તટપ્રદેશમાં ભારે પૂર આવ્યું, જેના કારણે ડઝનેક લોકો માર્યા ગયા અને મુખ્ય માળખાગત સુવિધાઓને નુકસાન થયું.