ભારત-અમેરિકા કેમ નથી બની શકતા 'સારા મિત્રો' ? શુ છે ઐતિહાસિક મતભેદ અને વર્તમાન પડકારો

India-US Relations

India-US Relations: છેલ્લા બે દસકામાં ખાસ કરીને સોવિયત સંઘના વિસર્જન પછી, ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધોમાં ધરખમ ફેરફાર થયો છે. આજે, બંને દેશો ઘણા ક્ષેત્રોમાં સાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છે. બંને દેશોના સામાન્ય હિતો છે, ખાસ કરીને ચીનને સંતુલિત કરવામાં. પરંતુ ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે વાસ્તવિક મિત્રતા હજુ પણ દૂર છે. તે મોટાભાગે સ્થાનિક રાજકારણ, અર્થતંત્ર અને વિદેશ નીતિ બંનેની પ્રાથમિકતાઓ પર આધાર રાખે છે.

ભારત અને અમેરિકાના સંબંધોને 'સારા મિત્રો' કરતાં 'વ્યૂહાત્મક ભાગીદારો' તરીકે વધુ સચોટ રીતે વર્ણવી શકાય છે. આ બંને વચ્ચે સહકારના ઘણા ક્ષેત્રો છે, પરંતુ કેટલાક ઐતિહાસિક અને વર્તમાન તફાવતો પણ છે. ઐતિહાસિક રીતે, બંને દેશો વચ્ચે વ્યૂહાત્મક તફાવતો, વેપાર વિવાદો અને લશ્કરી નીતિ જેવા ક્ષેત્રોમાં ઊંડો અવિશ્વાસ રહ્યો છે. ખાસ કરીને શીત યુદ્ધના યુગ દરમિયાન. જ્યારે ભારતે બિન-જોડાણવાદનો માર્ગ પસંદ કર્યો અને અમેરિકાએ પાકિસ્તાનને પ્રાધાન્ય આપ્યું. તે સમયે, અમેરિકા ભારતની તટસ્થતાને શંકાની નજરે જોતું હતું.

વર્તમાન સમયમાં સહયોગ અને ભાગીદારી 

અમેરિકા હવે ભારતને શસ્ત્રો અને સંરક્ષણ સાધનોનો મુખ્ય સપ્લાયર બની ગયું છે. બંને દેશો એકસાથે અનેક લશ્કરી કવાયતો કરે છે (જેમ કે માલાબાર કવાયત). તેઓ ચીનના વધતા પ્રભાવનો સામનો કરવા માટે 'ક્વાડ' જેવા મંચો પર પણ સહયોગ કરી રહ્યા છે. બંને દેશો વચ્ચે વેપાર ઝડપથી વધી રહ્યો છે. અમેરિકા ભારતનો સૌથી મોટો વેપારી ભાગીદાર છે. ભારતીય કંપનીઓ અમેરિકામાં રોકાણ કરી રહી છે, અને અમેરિકન કંપનીઓ ભારતમાં રોકાણ વધારી રહી છે. ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે અવકાશ, ટેકનોલોજી અને નવીનતાના ક્ષેત્રોમાં ઊંડો સહયોગ છે. ભારતીય મૂળના લગભગ 4.4 મિલિયન લોકો ટેકનોલોજી, રાજકારણ અને વ્યવસાય જેવા ક્ષેત્રોમાં અમેરિકામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાઓ ભજવે છે. બંને દેશો વિશ્વના સૌથી મોટા લોકશાહી છે અને 'નિયમો-આધારિત આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા'ના સમર્થક છે.

તો પછી કેમ આવી દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં ખટાશ 

ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રની 'અમેરિકા ફર્સ્ટ' અને મોદી સરકારની 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' નીતિ એકબીજા સાથે સંઘર્ષમાં આવી ગઈ છે. વેપાર મંત્રણા અને ટેરિફ મુદ્દાઓ ઘણીવાર બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં તણાવનું મુખ્ય કારણ રહ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, પાછલા વર્ષોમાં, જ્યારે અમેરિકાએ ભારતીય ઉત્પાદનો પર ભારે ટેરિફ લાદ્યો હતો, ત્યારે ભારતે પણ વળતો ટેરિફ લગાવ્યો હતો. અમેરિકા ઇચ્છે છે કે ભારત આયાતમાં તેના કૃષિ અને ડેરી ઉત્પાદનોને પ્રાથમિકતા આપે, પરંતુ ભારત હંમેશા તેના સ્થાનિક હિતોનું રક્ષણ કરવા તૈયાર છે. રશિયા સાથે ભારતના સંરક્ષણ અને ઉર્જા સંબંધોને કારણે અમેરિકાએ ભારતને સજા કરવાની ધમકી આપી છે. અમેરિકાએ ભારતમાં ટેક કંપનીઓ, H1B વિઝા અને વિદેશી ટેકનિકલ સહયોગ પર પણ કડક વલણ દાખવ્યું છે.

રણનીતિક સ્વાયત્તતા અને રાષ્ટ્રીય હિત 

ભારત પોતાની ઐતિહાસિક વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાની નીતિ પર કાયમ છે, જેમાં તે રશિયા સાથેના તેના સંબંધોમાં દખલગીરી સ્વીકારતું નથી. અમેરિકા ભારતને ચીન સામે વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર માને છે, પરંતુ ભારત તેના નિર્ણયો સ્વતંત્ર રીતે લે છે અને કોઈ તૃતીય પક્ષની મધ્યસ્થી ઇચ્છતું નથી. રશિયા અને ઈરાન સાથે ભારતની ભાગીદારી, ખાસ કરીને સંરક્ષણ અને તેલ ક્ષેત્રોમાં, હજુ પણ અમેરિકા માટે ચિંતાનું કારણ છે. અમેરિકા રશિયા પાસેથી શસ્ત્રોની ખરીદી સામે પણ વાંધો ઉઠાવી રહ્યું છે અને ઘણી વખત ભારત પર પ્રતિબંધો લાદવાની ધમકી આપી ચૂક્યું છે.

ઘરેલું રાજકારણ અને જાહેર ભાવના

ભારતમાં, જાહેર અભિપ્રાય અને યુએસ હસ્તક્ષેપ અને દબાણ સામે વિરોધ સરકાર પર યુએસ ધમકીઓ સામે ન ઝૂકવા માટે દબાણ કરી રહ્યો છે. યુએસમાં, ઘરેલું રાજકારણ અને ટ્રમ્પ સમર્થકોની માંગણીઓ સંબંધોને વધુ જટિલ બનાવે છે. ખાસ કરીને ભારતીય મૂળના ટેક-વર્કર અને ઉત્પાદન અંગે.