ધાર ભોજશાળા વિવાદ - હાઈકોર્ટનો મોટો નિર્ણય, ભોજશાળાને મંદિર ગણાવ્યુ, મુસ્લિમોને નમાઝની મંજુરી નહી
મધ્યપ્રદેશના ધાર જિલ્લામાં પ્રખ્યાત ભોજશાળા વિવાદ પર આજે હાઇકોર્ટે પોતાનો ચુકાદો આપ્યો. કોર્ટે પોતાના આદેશમાં ભોજશાળાને મંદિર જાહેર કરી. કોર્ટે હિન્દુ પક્ષની આ સ્થળ માટેની માંગણી સ્વીકારી. હાઇકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે, "અમને લાગે છે કે આ સ્થળે હિન્દુ પૂજાનું સાતત્ય ક્યારેય બંધ થયું નથી. અમે એ પણ નોંધીએ છીએ કે ઐતિહાસિક સાહિત્યમાં પ્રસ્થાપિત થાય છે કે વિવાદિત વિસ્તાર ભોજશાળા તરીકે ઓળખાતો હતો, જે પરમાર વંશના રાજા ભોજ સાથે સંકળાયેલ સંસ્કૃત શિક્ષણનું કેન્દ્ર હતું."
નિર્ણયમાં શુ કહેવામાં આવ્યુ ?
કોર્ટે કહ્યું કે વિવાદિત સ્થળ પર હિન્દુ પૂજાની પરંપરા ક્યારેય સમાપ્ત થઈ નથી. પોતાના નિષ્કર્ષમાં, બેન્ચે કહ્યું કે ઐતિહાસિક સાહિત્ય અને રેકોર્ડ સાબિત કરે છે કે વિવાદિત વિસ્તાર "ભોજશાળા" હતો, જે પરમાર વંશના રાજા ભોજ સાથે સંકળાયેલ સંસ્કૃત શિક્ષણનું મુખ્ય કેન્દ્ર માનવામાં આવતું હતું. હાઇકોર્ટે કહ્યું કે અમે પુરાતત્વીય અને ઐતિહાસિક તથ્યો, ASI સૂચનાઓ અને સર્વે રિપોર્ટ્સ પર વિચાર કર્યો છે. ASI કાયદાની વૈધાનિક જોગવાઈઓ તેમજ અયોધ્યા કેસમાં સ્થાપિત પૂર્વધારણા અને પુરાતત્વીય પુરાવાઓની પ્રકૃતિને ધ્યાનમાં રાખીને, કોર્ટ ASI દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા આવા બહુ-શાખાકીય અભ્યાસોના તારણો પર સુરક્ષિત રીતે આધાર રાખી શકે છે.
HC એ કહ્યુ છે કે ફ્રંટ ફૉર જસ્ટિસ ની અરજીમા નિમ્નલિખિત આદેશો સાથે નિપટાવવામાં આવે છે.
-હાઈકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે 18 /03/1904 થી 1958 ના કાયદા હેઠળ ભોજનશાળા અને કમલ મૌલા મસ્જિદનો વિવાદિત વિસ્તાર એક સંરક્ષિત સ્મારક છે.
-આ વિસ્તારનું ધાર્મિક પાસું ભોજનશાળા છે, જેમાં દેવી વાગ્દેવી સરસ્વતીનું મંદિર પણ શામેલ છે.
-કેન્દ્ર સરકાર અને ASI ધાર સ્થિત વિવાદિત મિલકતમાં ભોજનશાળા મંદિર અને સંસ્કૃત શિક્ષણના હેતુપૂર્ણ વહીવટ અને સંચાલન અંગે નિર્ણય લેશે.
ASI એકંદરે મિલકતનું સંચાલન કરવાનું ચાલુ રાખશે.
હાઈકોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે યાત્રાળુઓને મૂળભૂત સુવિધાઓ પૂરી પાડવી, ચોક્કસ સ્થળોનું યોગ્ય સંચાલન કરવું અને કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવી એ બંધારણીય ફરજો છે. વધુમાં, દેવતાની છબીની પવિત્રતા અને રક્ષણ પણ જરૂરી છે.
કોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો અને હિન્દુ પક્ષનો વિજય
ભોજશાળા વિવાદ મામલે ઇન્દોર હાઇકોર્ટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય સંભળાવતા આ પરિસરને રાજા ભોજનું મંદિર માન્યું છે. હિન્દુ પક્ષના વકીલ વિષ્ણુ શંકર જૈને જણાવ્યું હતું કે, કોર્ટે ASIના રિપોર્ટને આધારે ભોજશાળાના સ્વરૂપને હિન્દુ મંદિર તરીકે સ્વીકારીને હિન્દુ સમુદાયને ત્યાં પૂજા કરવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર આપ્યો છે. હવેથી ત્યાં માત્ર પૂજા કરવામાં આવશે અને મુસ્લિમ પક્ષ જો ઈચ્છે તો સરકાર પાસે વૈકલ્પિક જમીનની માંગણી કરી શકે છે.
ધાર જિલ્લામાં ચુસ્ત પોલીસ બંદોબસ્ત અને કલમ 163
આ સંવેદનશીલ ચુકાદાને ધ્યાનમાં રાખીને ધાર જિલ્લામાં સુરક્ષા વ્યવસ્થા અત્યંત કડક કરી દેવામાં આવી છે. વહીવટીતંત્ર દ્વારા સમગ્ર જિલ્લામાં કલમ 163 લાગુ કરવામાં આવી છે, જેના હેઠળ પાંચથી વધુ લોકોના ભેગા થવા તેમજ કોઈપણ પ્રકારના સરઘસ કે વિરોધ પ્રદર્શન પર પ્રતિબંધ મુકાયો છે. સોશિયલ મીડિયા પર ભડકાઉ પોસ્ટ કરનારાઓ સામે પોલીસ કડક નજર રાખી રહી છે અને શાંતિ જળવાઈ રહે તે માટે પેટ્રોલ-ડીઝલના ખુલ્લા વેચાણ પર પણ દેખરેખ રાખવામાં આવી રહી છે.
શું છે ભોજશાળાનો મુખ્ય વિવાદ?
આ વિવાદ દાયકાઓ જૂનો છે, જેમાં હિન્દુ પક્ષનો દાવો છે કે ભોજશાળા પ્રાચીન સમયથી વિદ્યાની દેવી સરસ્વતી (વાગ્દેવી) નું મંદિર છે. બીજી તરફ, મુસ્લિમ પક્ષ આ સ્થળને કમલ મૌલાની મસ્જિદ ગણાવતું આવ્યું છે. વસંત પંચમી જેવા તહેવારો પર પૂજાને લઈને અહીં અવારનવાર તણાવની સ્થિતિ સર્જાતી હતી. આ ધાર્મિક સ્વરૂપ નક્કી કરવા માટે જ 2022 માં કાયદાકીય લડત શરૂ થઈ હતી, જેનો અંત હવે કોર્ટના આદેશથી આવ્યો છે.
ASI સર્વે અને કાયદાકીય પ્રક્રિયાનો ઘટનાક્રમ
આ કેસમાં 2024 માં આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા (ASI) દ્વારા 98 દિવસ સુધી વૈજ્ઞાનિક સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો, જે આ નિર્ણયનો મુખ્ય આધાર બન્યો છે. 6 એપ્રિલ, 2026 થી હાઈકોર્ટમાં નિયમિત સુનાવણી શરૂ થઈ હતી અને 12 મે ના રોજ કોર્ટે પોતાનો ચુકાદો અનામત રાખ્યો હતો. આખરે આજે 15 મે ના રોજ ચુકાદો જાહેર થતા, 2022 થી ચાલી રહેલી આ કાયદાકીય પ્રક્રિયાનો નિર્ણાયક તબક્કો પૂર્ણ થયો છે
- ભોજશાળામાં 106 સ્તંભો અને 82 પ્લાસ્ટર કાસ્ટ મળી આવ્યા હતા, જે પ્રાચીન મંદિરોનો ભાગ હતા અને પાછળથી કમાલ મૌલા મસ્જિદમાં ઉપયોગમાં લેવાયા હતા.
- સ્તંભો પર દેવતાઓ, સિંહો, હાથીઓ અને અન્ય આકૃતિઓની મૂર્તિઓ તૂટી ગઈ છે અથવા વિકૃત થઈ ગઈ છે.
- 10-11 મી સદીના શિલાલેખો, પછીના સમયગાળાના સિક્કાઓ પણ મળી આવ્યા છે.
- ASIનો 2,000 થી વધુ પાનાનો અહેવાલ સૂચવે છે કે આ સ્થળ મૂળરૂપે હિન્દુ મંદિર હોઈ શકે છે.
હિન્દુ પક્ષની માંગણીઓ શું હતી?
હિન્દુ પક્ષ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં કહેવામાં આવ્યું છે:
બંધારણની કલમ 25 હેઠળ હિન્દુ સમુદાયને નિયમિત પૂજા કરવાનો અધિકાર આપવો જોઈએ.
ભોજશાળા સંકુલમાં મુસ્લિમ સમુદાયની ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ.
ભોજશાળા સંકુલમાં નમાઝ પર સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ.
જો કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ટ્રસ્ટ બનાવવામાં આવે છે, તો તેણે ભોજશાળા સંકુલનું સંચાલન સંભાળવું જોઈએ.
દેવી સરસ્વતીની મૂર્તિની સતત પૂજા સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ.
બ્રિટિશ મ્યુઝિયમમાં રાખવામાં આવેલી દેવી વાગ્દેવીની મૂર્તિ પાછી લાવીને ભોજશાળામાં સ્થાપિત કરવી જોઈએ.
