Women Reservation Bill - મહિલા અનામત બિલ પર અડધી રાત્રે નોટિકિકેશન રજુ કરવાનો શુ મતલબ ? સરકારના નિર્ણયને સહેલાઈથી સમજો

સંસદની અંદર મહિલા અનમતને લઈને ગરમાગરમ ચર્ચા ચાલી રહી હતી અને એ દરમિયાન સરકારે ચુપચાપ એક મોટુ પગલુ ઉઠાવ્યુ. 2023 ના મહિલા અનામત કાયદાને સત્તાવાર રૂપે લાગૂ કરવામાં આવ્યુ. સવાલ ફક્ત એટલો નથી કે કાયદો લાગૂ થયો, પણ એ છે કે એવા સમયે કેમ થયો જ્યારે એ કાયદામાં ફેરફારની ચર્ચા ચાલુ છે ?

જ્યારે સંસદમાં મહિલા અનામત અંગે ગરમાગરમ ચર્ચા ચાલી રહી હતી, ત્યારે સરકારે શાંતિથી એક મોટું પગલું ભર્યું: 2023 ના મહિલા અનામત કાયદાને સત્તાવાર રીતે લાગૂ કરી દીધો.  પ્રશ્ન ફક્ત એ નથી કે કાયદો લાગુ કરવામાં આવ્યો, પરંતુ તે એવા સમયે કેમ લાગૂ થયો જ્યારે તેમા સુધારો કરવાની ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે.

હકીકતમાં શુ થયુ 

કેન્દ્ર સરકારે 16  એપ્રિલ, 2026  થી બંધારણ (106 મો સુધારો) અધિનિયમ, 2023, જેને નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, લાગુ કરવા માટે એક જાહેરનામું બહાર પાડ્યું છે. આનો અર્થ એ થયો કે કાયદો હવે સંપૂર્ણપણે "કાગળ પર" લાગુ થઈ ગયો છે. જોકે, જમીન પર તેની અસર હજુ જોવા મળી નથી.

પછી વર્તમાન લોકસભામાં કેમ ન મળ્યો ફાયદો ? 

અહીથી જ સ્ટોરી રસપ્રદ થાય છે. સરકારી અધિકારીઓ મુજબ મહિલા અનામત સીધુ લાગૂ નહી થાય. પહેલા જનગણના થશે પછી પરિસીમન થશે. ત્યારબાદ જ અનામત લાગૂ કરી શકાશે. મતલબ સ્પષ્ટ છે 2024 કે વર્તમાન લોકસભામાં તેની કોઈ અસર નહી પડે.   

તો પછી હમણા નોટિફિકેશન કેમ ? 

આ સૌથી મોટો સવાલ છે અને તેનો જવાબ સંપૂર્ણ રીતે રાજનીતિક નહી પણ પ્રક્રિયાગત છે 

1. સત્તાવાર જાહેરનામાની આવશ્યકતા

કોઈપણ કાયદામાં સુધારો કરવા માટે તે કાયદો સત્તાવાર રીતે અમલમાં હોવો જરૂરી છે. આ એક કાયદાકીય પ્રક્રિયા છે જેના કારણે સરકારે પહેલા મહિલા અનામત કાયદાને 'નોટિફાય' (અધિસૂચિત) કર્યો છે. જ્યાં સુધી જૂનો કાયદો અમલમાં ન આવે ત્યાં સુધી તેમાં કોઈ સુધારો ટેકનિકલ રીતે શક્ય નથી, તેથી સરકારે સુધારાનો માર્ગ મોકળો કરવા માટે તેને લાગુ કર્યો છે.

2. જૂના કાયદાની મર્યાદાઓ

2023માં જ્યારે આ કાયદો પસાર થયો ત્યારે તેમાં શરત હતી કે નવી જનગણના (વસ્તી ગણતરી) અને ત્યારબાદ સીમાંકન (Delimitation) થયા પછી જ અનામત લાગુ થશે. આ પ્રક્રિયામાં ઘણો સમય લાગી શકે તેમ હતો, જેના કારણે મહિલા અનામતનો લાભ છેક 2034 સુધી લંબાઈ જવાની શક્યતા હતી. આ વિલંબને દૂર કરવા માટે હવે કાયદામાં ફેરફાર કરવાની તૈયારી કરવામાં આવી રહી છે.

3. નવો પ્રસ્તાવ અને 2029નું લક્ષ્ય

સરકાર દ્વારા લાવવામાં આવતા નવા સુધારા મુજબ, હવે નવી જનગણનાની રાહ જોવાને બદલે 2011ની વસ્તી ગણતરીના આધારે સીમાંકન કરવાની યોજના છે. જો આ સુધારો પસાર થાય તો સીમાંકન પંચના અહેવાલ બાદ 2029ની લોકસભા ચૂંટણીથી જ મહિલા અનામત લાગુ કરી શકાશે. આમ, સરકાર આ પ્રક્રિયાને પાંચ વર્ષ વહેલી પૂર્ણ કરવા માંગે છે.

4. વિપક્ષનો વિરોધ અને સરકારનો પક્ષ

સરકાર આ પગલાને અનામત વહેલી લાગુ કરવાની ટેકનિકલ પ્રક્રિયા ગણાવી રહી છે, પરંતુ વિપક્ષ તેની સામે સવાલો ઉઠાવી રહ્યો છે. વિપક્ષનો આરોપ છે કે જૂની જનગણનાના આધારે સીમાંકન કરવાથી દક્ષિણના રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ નબળું પડી શકે છે. હાલમાં, સરકારનો મુખ્ય તર્ક એ છે કે કાયદાકીય ફેરફારો દ્વારા મહિલા અનામતને ઝડપથી વાસ્તવિકતા બનાવવી જરૂરી છે.