પુરુષોત્તમ માસની કથા અધ્યાય ૩: અધિક માસની વ્યથા અને ભગવાન વિષ્ણુની શરણાગતિ

purushottam maas katha adhyay 3

બીજા અધ્યાયની કથા પછી, ત્રીજા અધ્યાયમાં વર્ણન આવે છે કે જ્યારે સૂર્ય સંક્રાંતિ ન હોવાને કારણે આ મહિનાને "મલમાસ" (અપવિત્ર મહિનો) કહીને બધા તેની નિંદા કરવા લાગ્યા, ત્યારે અધિક માસ ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગયો. કોઈ પણ શુભ કાર્યમાં તેનો સ્વીકાર થતો ન હતો, તેથી તે પોતાનું અપમાન સહન ન કરી શક્યો. તે અત્યંત વ્યાકુળ થઈને રડવા લાગ્યો અને પોતાનું દુઃખ દૂર કરવા માટે ભગવાન વિષ્ણુના ધામ એટલે કે વૈકુંઠ લોકમાં પહોંચ્યો.

વૈકુંઠમાં ભગવાન વિષ્ણુ સમક્ષ રજૂઆત

વૈકુંઠ ધામમાં પરમ તેજસ્વી ભગવાન નારાયણ (વિષ્ણુ) લક્ષ્મીજી સાથે બિરાજમાન હતા. અધિક માસ અત્યંત કરુણ આક્રંદ કરતો ભગવાનના ચરણોમાં પડી ગયો. ભગવાન વિષ્ણુએ તેને આટલો દુઃખી જોઈને પૂછ્યું, "હે વત્સ! તું આટલો બધો ચિંતિત અને રડતો કેમ છે? તને કયું દુઃખ સતાવી રહ્યું છે? તું નિર્ભય થઈને તારી વ્યથા મને જણાવ."

અધિક માસની આપવીતી

અધિક માસે હાથ જોડીને રડતાં-રડતાં ભગવાનને કહ્યું, "હે પ્રભુ! આ સંસારમાં બધા જ મહિના, તિથિ અને નક્ષત્રોના કોઈ ને કોઈ સ્વામી (દેવતા) છે અને સમાજમાં તેમનો આદર થાય છે. બધા મહિનામાં લોકો શુભ કાર્યો કરે છે. પરંતુ મારું કોઈ નામ નથી, મારો કોઈ સ્વામી નથી. બધા મને 'મલમાસ' કહીને મારો તિરસ્કાર કરે છે. મારો સમય આવતા જ લોકો બધા શુભ કાર્યો બંધ કરી દે છે. હું સ્વામી વગરનો અનાથ અને અસ્પૃશ્ય બની ગયો છું. આવા અપમાનિત જીવન કરતાં તો મારો નાશ થઈ જાય તે જ સારું છે. હું આપની શરણમાં ન્યાય મેળવવા આવ્યો છું."

ભગવાન વિષ્ણુનું આશ્વાસન

અધિક માસની આ કરુણ વાણી સાંભળીને દયાળુ ભગવાન વિષ્ણુનું હૃદય પીગળી ગયું. ભગવાને તેને આશ્વાસન આપતાં કહ્યું, "હે મલમાસ! તું શોક ન કર. જે મારી શરણમાં આવી જાય છે તેનું દુઃખ લાંબો સમય ટકતું નથી. હું તને અનાથ નહીં રહેવા દઉં. ચાલ, હું તને ગોલોક ધામમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પાસે લઈ જાઉં, જે આ સૃષ્ટિના સર્વોચ્ચ સ્વામી છે. તેઓ જ તારો ઉદ્ધાર કરશે."

આમ કહીને ભગવાન વિષ્ણુ અધિક માસનો હાથ પકડીને તેને આશ્વાસન આપતા આ જટિલ સમસ્યાના ઉકેલ માટે ગોલોક તરફ પ્રયાણ કરે છે, જ્યાં આ અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

મહત્વ: આ અધ્યાય આપણને શીખવે છે કે જ્યારે સંસારમાં ચારેય તરફથી નિંદા અને નિરાશા મળે, ત્યારે ભગવાનની શરણાગતિ જ એકમાત્ર પરમ આશ્રય છે. આગળ જતાં આ જ નિંદિત મલમાસ ભગવાન કૃષ્ણના આશીર્વાદથી બધા મહિનાઓમાં સર્વશ્રેષ્ઠ "પુરુષોત્તમ માસ" બને છે.

પુરૂષોત્તમ માસ અધ્યાય - 3 

આ પુરુષોત્તમ માસનું પાંડવોએ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પાસેથી • સાંભળ્યું હતું . અને તેના શ્રવણના પરિપાક રૂપે તેઓ કૌરવોના ત્રાસથી મુક્તિ પામ્યાં હતાં . દુર્યોધન વગેરે કૌવોએ પાંડવોને ત્રાસ આપવામાં કોઈ ખામી રાખી નહોતી . તેમને લાક્ષાગૃહમાં બાળી નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો , જુગારમાં જીતી જતાં સતી દ્રૌપદીને દુઃશાસન ચોટલો ખેંચી ભરી સભામાં ઢસડી લાવ્યો અને દુર્યોધને તેને નગ્ન કરવાનો આદેશ આપ્યો . દ્રૌપદીનો આર્તનાદ સાંભળી શ્રીકૃષ્ણે 999 વર્ષો પૂરી તેની લાજ મર્યાદા જાળવી .

અને જુગારની શરત પ્રમાણે પાંડવો 13 વર્ષના વનવાસમાં ગયા . પાંડવો અને દ્રૌપદી કામ્યક વનમાં રહેતા હતા ત્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ તેમની ખબર અંતર પૂછવા આવ્યા . શ્રીકૃષ્ણ તેમનું દુઃખ જોઈ ક્રોધથી લાલચોળ થઈ ગયા . અર્જુન આ જોઈને થથરી ઊઠ્યો અને કહ્યું , ‘ હે જગતના પાલનહાર ભગવાન , આપનું આ ઉગ્ર સ્વરૂપ શમાવી લો . આપ જે જગતનું પાલન કરો છો એ જ જગતમાં અમે પણ રહીએ છીએ . અમે આપના શરણમાં છીએ માટે સૌમ્ય થઈ અમારા રક્ષણનો રસ્તો બતાવો .અને આપનો ક્રોધ ઠંડો કરી દો‘  

અર્જુનની વિનંતીથી શ્રીકૃષ્ણ શાંત થયા અને સસ્મિત ચહેરે કહ્યું : ‘ અર્જુન , હું પોતે કષ્ટ સહન કરી શકું પણ મારા ભક્તોનું દુઃખ રાઈના દાણા જેટલું હોય તો પણ મને મેરુ પર્વત જેવું લાગે છે . આવા ભક્તો માટે તો હું જન્મ લઉં છું . તમારું દુઃખ હવે દૂર થવામાં જ છે . કર્મ પ્રમાણે માનવીને સુખ – દુઃખ , લાભ હાનિ થાય છે . કર્મના એ બંધનો દૂર કરવા મનુષ્ય તપ , સંયમ , વ્રત , ધર્મથી આત્મા અને શરીરને પાવન કરવું જોઈએ . હવે પછીનો માસ અધિક માસ છે . તેનું વ્રત કરો . તેનાથી તમને તમારું રાજ્ય પાછું મળશે . ’ અર્જુને પૂછ્યું , ‘ પ્રભુ , આ અધિકમાસ કોણ ? એનું વ્રત કરવાથી શું ફળ મળે ? ’ ભગવાને કહ્યું , ‘ વર્ષ માસ , દિવસ , પ્રહર , ઘડી , પળ , વિપળ એ તો કાળના વિભાગો છે . સમુદ્ર , સરિતા , તળાવ , કૂવા , ઝરણાં એ જળના વિભાગો છે . આ વિભાગોને વિવિધ દેવો તેના અધિષ્ઠાતા રૂપે છે અને તેમના થકી સુખ મેળવે છે .

સંયોગવસાત્ એક વધુ માસ ઉત્પન્ન થયો જેનો કોઈ અધિષ્ઠાતા દેવ નહોતો . તેથી તે મળમાસ તરીકે પ્રચલિત થયો .. તેમાં સૂર્ય એક જ રાશિમાં રહેતો હોઈ કોઈ સત્કર્મ કરતા નહોતા . આવો તિરસ્કૃત મળમાસ નિરાશ થઈ ગયો . એકવાર તે ૐ વૈકુંઠલોકમાં તે મારી પાસે આવ્યો અને શરણે પડી કહેવા લાગ્યો .