અચાનક થતા માથાના દુ:ખાવાને ન કરશો નજરઅંદાજ, ઓછી વયે પણ થઈ શકે છે બ્રેન એન્યુરિજ્મ, જાણો તેના લક્ષણ

સપ્ટેમ્બર મહિનાને 'બ્રેઈન એન્યુરિઝમ જાગૃતિ મહિના' તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. બહુ ઓછા લોકો એ વાતથી વાકેફ હોય છે કે બ્રેઈન એન્યુરિઝમ યુવાનોને પણ પોતાની ઝપેટમાં લઈ શકે છે. આ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં મગજમાં લોહી પહોંચાડતી રક્તવાહિનીની દિવાલનો નબળો પડેલો ભાગ ફૂલી જઈને ફુગ્ગા જેવો આકાર ધારણ કરે છે.

ઘણા એન્યુરિઝમ વર્ષો સુધી કોઈ ખાસ લક્ષણો દર્શાવતા નથી, જેના કારણે તે વગર ઓળખાયા પડી રહે છે. જોકે, જો આ એન્યુરિઝમ ફાટે, તો તે મગજની આસપાસ ગંભીર રક્તસ્રાવ સર્જી શકે છે, જેને તબીબી ભાષામાં 'સબરાક્નોઇડ હેમરેજ' કહેવામાં આવે છે. આ સ્થિતિ અત્યંત ગંભીર અને જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.

ડૉ. વિપુલ ગુપ્તા (ડાયરેક્ટર, ન્યુરોઇન્ટરવેન્શનલ સર્જરી, સર એચ.એન. રિલાયન્સ ફાઉન્ડેશન હોસ્પિટલ, મુંબઈ) બ્રેઈન એન્યુરિઝમ યુવાન લોકોમાં દુર્લભ છે, પરંતુ તે નાની ઉંમરે પણ થઈ શકે છે અને લાંબા સમય સુધી એસિમ્પટમેટિક રહે છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં, પ્રથમ સંકેત એન્યુરિઝમનું અચાનક ભંગાણ અને મગજમાં રક્તસ્ત્રાવ હોઈ શકે છે.

મગજના એન્યુરિઝમના લક્ષણો

મગજના એન્યુરિઝમના લક્ષણો અલગ અલગ હોઈ શકે છે. ફાટેલા એન્યુરિઝમ સામાન્ય રીતે અચાનક, તીવ્ર માથાનો દુખાવોનું કારણ બને છે જે સેકન્ડો કે મિનિટોમાં તેની ટોચની તીવ્રતા સુધી પહોંચે છે. આની સાથે ઉલટી, ગરદનમાં જકડાઈ જવું, ચેતના ગુમાવવી, હુમલા, શરીરના એક ભાગમાં નબળાઈ, બોલવામાં મુશ્કેલી, દ્રષ્ટિની સમસ્યાઓ અથવા મૂંઝવણ હોઈ શકે છે.

કેટલાક કિસ્સાઓમાં, એન્યુરિઝમ ફાટતા પહેલા પણ લક્ષણો દેખાઈ શકે છે, ખાસ કરીને જ્યારે એન્યુરિઝમ મોટું થાય છે અને આસપાસની ચેતાઓ પર દબાવવાનું શરૂ કરે છે. આમાં આંખની આસપાસ સતત દુખાવો, બેવડી દ્રષ્ટિ, પોપચાં ઝૂકવા અથવા દ્રષ્ટિ અને આંખની ગતિમાં અચાનક ફેરફાર શામેલ હોઈ શકે છે. આ લક્ષણો ઘણીવાર માઇગ્રેન, આંખનો તાણ અથવા લાંબા સમય સુધી સ્ક્રીન સમયને આભારી છે. જો કે, જો અચાનક અથવા અસામાન્ય ન્યુરોલોજીકલ લક્ષણો દેખાય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી મહત્વપૂર્ણ છે.

મગજના એન્યુરિઝમ માટે અન્ય જોખમ પરિબળો

મગજના એન્યુરિઝમનું જોખમ ફક્ત ઉંમરને આભારી ન હોવું જોઈએ. મગજની એન્યુરિઝમનો નજીકનો પારિવારિક ઇતિહાસ, ચોક્કસ આનુવંશિક વિકૃતિઓ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને તમાકુનો ઉપયોગ જોખમ વધારી શકે છે. જેમને મગજની એન્યુરિઝમનો પારિવારિક ઇતિહાસ છે તેઓએ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. યુવાનોએ નિયમિત બ્લડ પ્રેશર મોનિટરિંગ પણ કરવું જોઈએ, શારીરિક પ્રવૃત્તિ જાળવી રાખવી જોઈએ અને તમાકુનો ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ.

સ્ક્રીનીંગ દ્વારા આ સ્થિતિને વહેલા જાણી શકાય 

જો મગજની એન્યુરિઝમ શંકાસ્પદ હોય, તો તેને સીટી એન્જીયોગ્રાફી અથવા એમઆર એન્જીયોગ્રાફીનો ઉપયોગ કરીને ઓળખી શકાય છે અને તેનું મૂલ્યાંકન કરી શકાય છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, વધુ માહિતી માટે ડિજિટલ સબટ્રેક્શન એન્જીયોગ્રાફી (DSA) ની જરૂર પડી શકે છે. જો એન્યુરિઝમ શોધી કાઢવામાં આવે છે, તો દર્દીની ઉંમર, કૌટુંબિક ઇતિહાસ અને આરોગ્ય સ્થિતિ, તેના કદ, સ્થાન અને આકાર સાથે સારવાર કરવામાં આવે છે.

નાના દર્દીઓમાં પણ સ્ક્રીનીંગ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તેમને લાંબા સમય સુધી આ સ્થિતિ સાથે રહેવું પડી શકે છે. કેટલાક એન્યુરિઝમનું નિયમિત ઇમેજિંગ દ્વારા નિરીક્ષણ કરી શકાય છે, જ્યારે અન્યમાં, ભંગાણ અથવા ફરીથી રક્તસ્ત્રાવના જોખમને ઘટાડવા માટે સારવાર જરૂરી હોઈ શકે છે.

એન્યુરિઝમના સ્થાન અને સ્થિતિના આધારે, સારવારમાં એન્ડોવાસ્ક્યુલર પ્રક્રિયાઓ અથવા સર્જિકલ ક્લિપિંગનો સમાવેશ થઈ શકે છે. એન્ડોવાસ્ક્યુલર સારવારમાં રક્તવાહિનીઓ દ્વારા મગજ સુધી પહોંચીને એન્યુરિઝમની સારવાર કરવામાં આવે છે.

દરેક માથાનો દુખાવોમા મગજ સ્કેન કરવાની જરૂર નથી

જાગૃતિનો અર્થ એ નથી કે દરેક માથાના દુખાવા માટે મગજ સ્કેન કરવાની જરૂર છે અથવા યુવાનોમાં બિનજરૂરી ભય પેદા કરવો. મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે એવા લક્ષણોને ઓળખવા કે જેને અવગણવા ન જોઈએ અને એવા સંજોગોને સમજવું જે જોખમ વધારી શકે છે. યુવાનોમાં મગજ એન્યુરિઝમ પ્રમાણમાં દુર્લભ હોઈ શકે છે, પરંતુ ફક્ત ઉંમર જ તેમને સંપૂર્ણપણે નકારી ન શકે, ખાસ કરીને જો લક્ષણો અચાનક, ગંભીર અથવા અસામાન્ય હોય. તેથી, ચેતવણીના ચિહ્નોને સમજો, તમારા કુટુંબનો ઇતિહાસ જાણો અને જો તમને અચાનક, ગંભીર અથવા અસામાન્ય લક્ષણોનો અનુભવ થાય તો તાત્કાલિક તબીબી સલાહ લો.