જ્યારે મહાશિવરાત્રીનો પર્વ નજીક આવે છે, ત્યારે જૂનાગઢનો ગિરનાર 'હર હર મહાદેવ' અને 'જય ગિરનારી'ના નાદથી ગુંજી ઉઠે છે. ભવનાથનો મેળો એ ગુજરાતની સંસ્કૃતિ અને આધ્યાત્મિકતાનું એક અજોડ પ્રતીક છે.
1 . મેળાનો પ્રારંભ અને પરંપરા
મહા વદ નોમથી આ મેળાનો વિધિવત પ્રારંભ ભવનાથ મહાદેવના મંદિર પર ધજા રોહણ સાથે થાય છે. પાંચ દિવસ સુધી ચાલતા આ મેળામાં લાખોની સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓ ઉમટી પડે છે. કહેવાય છે કે આ મેળામાં સ્વયં અશ્વત્થામા અને નવ નાથ-ચોર્યાસી સિદ્ધો અદ્રશ્ય સ્વરૂપે હાજર રહે છે.
2 . સાધુ-સંતો અને દિગંબર સાધુઓનું આકર્ષણ
આ મેળાનું મુખ્ય આકર્ષણ દેશભરમાંથી આવતા નાગા સાધુઓ અને વિભિન્ન અખાડાના સાધુઓ છે. ભસ્મ લેપન કરેલા, જટાધારી દિગંબર સાધુઓના દર્શન કરવા એ એક લ્હાવો છે. તેમની ધૂણીઓ અને શિવ ભક્તિ આખા વાતાવરણને આધ્યાત્મિક બનાવી દે છે.
3 . રવેડી: મેળાનું મુખ્ય આકર્ષણ
મહાશિવરાત્રીની મધ્યરાત્રિએ નીકળતી 'રવેડી' એ આ મેળાનું સર્વોચ્ચ શિખર છે. સાધુ-સંતો શંખનાદ, ડમરુ અને હથિયારોના કરતબો સાથે ભવ્ય સરઘસ કાઢે છે. આ રવેડી ભવનાથ મહાદેવના મંદિરે પહોંચે છે, જ્યાં સાધુઓ પવિત્ર મૃગી કુંડમાં શાહી સ્નાન કરે છે.
લોકવાયકા: એવી લોકવાયકા છે કે મૃગી કુંડમાં સ્નાન કરતી વખતે કેટલાક સિદ્ધ સાધુઓ અંદર ડૂબકી મારે છે પણ બહાર આવતા નથી, તેઓ સીધા શિવલોકમાં અથવા અદ્રશ્ય માર્ગે ગિરનારની ગુફાઓમાં ચાલ્યા જાય છે.
4 . લોકજીવન અને સંસ્કૃતિ
ભજન અને ભોજન: મેળામાં ઠેર-ઠેર અન્નક્ષેત્રો (સદાવ્રત) ચાલે છે જ્યાં શ્રદ્ધાળુઓને પ્રેમથી જમાડવામાં આવે છે. રાત્રિના સમયે જૂનાગઢના પ્રખ્યાત ભજનિકો દ્વારા સંતવાણી અને લોકસાહિત્યની રમઝટ બોલે છે.
સાંસ્કૃતિક વારસો: અહીં ગિરના લોકગાયકો અને આદિવાસી નૃત્યોની ઝલક પણ જોવા મળે છે.
5 . પ્રકૃતિ અને ભક્તિનું મિલન
ગિરનારની ગહન ખીણો, આસપાસનું ગાઢ જંગલ અને પ્રાચીન મંદિરો આ મેળાને અદ્ભુત કુદરતી સૌંદર્ય અર્પે છે. ભવનાથનો મેળો એ મનુષ્યના મનનો પરમાત્મા સાથેનો મેળાપ છે.
ભવનાથ મેળાનો ઐતિહાસિક અને પૌરાણિક વારસો
સ્વયંભૂ શિવલિંગ: ભવનાથ મહાદેવનું લિંગ સ્વયંભૂ હોવાનું મનાય છે. ગિરનાર મહાત્મ્ય મુજબ, જ્યારે ભગવાન શિવ અને પાર્વતીજી આકાશમાર્ગે વિહાર કરતા હતા, ત્યારે તેમનું વસ્ત્ર ગિરનારની તળેટીમાં પડ્યું હતું, જે આ સ્થાનને અત્યંત પવિત્ર બનાવે છે.
અશ્વત્થામાની હાજરી: ભક્તજનોમાં એવી દૃઢ માન્યતા છે કે મહાભારત કાળના અમર પાત્ર અશ્વત્થામા આજે પણ ગિરનારની ગુફાઓમાં વિચરણ કરે છે અને શિવરાત્રીના મેળામાં અદ્રશ્ય સ્વરૂપે સ્નાન કરવા આવે છે.
અખાડાઓની પરંપરા: આ મેળો ભારતના પ્રાચીન અખાડાઓ (જેમ કે જૂના અખાડા, આહવાન અખાડા, અગ્નિ અખાડા) ની પરંપરાને જીવંત રાખે છે. રવેડીમાં નીકળતા સાધુઓના શસ્ત્ર કરતબો એ પ્રાચીન કાળમાં ધર્મના રક્ષણ માટેની તાલીમનું પ્રતીક છે.
મૃગી કુંડ: રહસ્ય અને શ્રદ્ધાનો સંગમ
ભવનાથ મહાદેવ મંદિરની બાજુમાં આવેલો મૃગી કુંડ એ આખા મેળાનું કેન્દ્રબિંદુ છે. તેના વિશે ઘણી રોચક માન્યતાઓ પ્રચલિત છે:
નવ નાથ અને સિદ્ધોનું સ્થાન: માનવામાં આવે છે કે આ કુંડમાં નવ નાથ (જેમ કે ગુરુ ગોરખનાથ) અને 84 સિદ્ધોનો વાસ છે. મહાશિવરાત્રીની મધ્યરાત્રિએ જ્યારે સાધુઓ અહીં સ્નાન કરે છે, ત્યારે કહેવાય છે કે અમુક સિદ્ધ પુરુષો કુંડમાં ડૂબકી લગાવ્યા પછી બહાર આવતા નથી; તેઓ જળ માર્ગે અદ્રશ્ય થઈ જાય છે.
મૃગી કુંડનું નામ કેવી રીતે પડ્યું? પૌરાણિક કથા મુજબ, રાજા ભોજ કે જેઓ મૃગ (હરણ) જેવા ચહેરાવાળા હતા, તેમણે આ કુંડમાં સ્નાન કર્યું અને તેમનો ચહેરો સામાન્ય મનુષ્ય જેવો સુંદર થઈ ગયો. આ 'મૃગ' માંથી મુક્તિ મળી હોવાથી તેનું નામ 'મૃગી કુંડ' પડ્યું હોવાનું મનાય છે.
અર્જુન અને ઉલૂપીની કથા: એક માન્યતા એવી પણ છે કે અર્જુન જ્યારે વનવાસ દરમિયાન ગિરનાર આવ્યા હતા, ત્યારે તેમણે આ કુંડમાં સ્નાન કર્યું હતું.
