ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે બે અઠવાડિયાનો યુદ્ધવિરામ થયો છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ હવે ખુલશે તેવા સમાચારથી સમગ્ર દુનિયામાં રાહતનો શ્વાસ ફેલાયો છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ યુદ્ધવિરામને ઈરાનની હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને ફરીથી ખોલવા અને વાટાઘાટોમાં જોડાવાની તૈયારી સાથે જોડ્યો છે. જ્યારે બધું બરાબર છે, ત્યારે હજુ પણ કોઈ સ્પષ્ટ સંકેત નથી કે બંને દેશો વચ્ચે યુદ્ધ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ ગયું છે. ઈરાને પહેલેથી જ કહ્યું છે કે શરતો પર સંમતિ ન થાય ત્યાં સુધી યુદ્ધવિરામનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે, પરંતુ યુદ્ધ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયું નથી.
ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં લશ્કરી પ્રવૃત્તિઓ ચાલુ છે, અને સંઘર્ષને લગતા મુખ્ય મુદ્દાઓ વણઉકેલાયેલા છે, જેના કારણે પરિસ્થિતિ નાજુક બની છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને ઇરાન વચ્ચે આગામી બે અઠવાડિયાની વાટાઘાટો એ નક્કી કરવામાં નિર્ણાયક રહેશે કે આ યુદ્ધવિરામ કાયમી કરાર તરફ દોરી જશે કે ચાલુ યુદ્ધમાં ટૂંકા વિરામ રહેશે.
મંગળવારે, યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઇરાનની સમગ્ર સભ્યતાનો નાશ કરવાની ધમકી આપી હતી, જેના કારણે ઘણા દેશોએ યુદ્ધ અટકાવવા માટે મધ્યસ્થી તરીકે કાર્ય કર્યું હતું. ટ્રમ્પની ધમકીની અંતિમ 90 મિનિટમાં, ઇરાન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને યુદ્ધવિરામ માટે સંમત થવા માટે રાજી કરવામાં આવ્યા હતા. યુદ્ધવિરામ પછી, ઇરાન કહે છે કે તેણે દુશ્મન પર વિજય મેળવ્યો છે, જ્યારે ટ્રમ્પે એમ પણ કહ્યું છે કે અમેરિકા પહેલાથી જ તેના લશ્કરી ઉદ્દેશ્યો પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યું છે અને યુદ્ધ જીતી ગયું છે. આમ, બંને દેશોએ સંકેત આપ્યો છે કે તેઓ એક વ્યાપક કરારની નજીક છે.
ઇરાને યુદ્ધવિરામ માટે 10 શરતો મૂકી છે, જે સ્પષ્ટ કરે છે કે લશ્કરી કાર્યવાહીમાં કોઈપણ રોક ઇરાન પર હુમલાઓના અંત પર આધારિત છે. બંને દેશો હાલમાં બે અઠવાડિયાના કામચલાઉ યુદ્ધવિરામ માટે સંમત થયા છે, અને ઇઝરાયલે પણ તેના માટે સંમતિ આપી છે, પરંતુ ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં હુમલા ચાલુ છે. મિસાઇલ પ્રવૃત્તિ અને ઇઝરાયલી હુમલાઓ સતત ચાલુ રહે છે તે દર્શાવે છે કે પરિસ્થિતિ અસ્થિર રહે છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના વર્તમાન તણાવ અને સીઝફાયર (યુદ્ધવિરામ)ની સ્થિતિને સમજવા માટેના 10 મુખ્ય મુદ્દાઓ નીચે મુજબ છે:
1 . સીઝફાયર: ઉકેલ નહીં પણ માત્ર એક વિરામ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો આ યુદ્ધવિરામ કરાર માત્ર બે અઠવાડિયા માટે છે. ટ્રમ્પે તેને "દ્વિપક્ષીય સીઝફાયર" ગણાવ્યું છે, પરંતુ આને કાયમી ઉકેલને બદલે માત્ર એક 'બ્રેક' તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. ઈરાનની સર્વોચ્ચ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પરિષદે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ દુશ્મનાવટનો અંત નથી, પરંતુ વાતચીત માટે મળેલી એક તક છે. ઈરાને ચેતવણી આપી છે કે તેમના હાથ હજુ પણ ટ્રીગર પર જ છે.
2 . સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ: અમેરિકાની મુખ્ય શરત
અમેરિકાની સૌથી મોટી માંગ 'સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ' જલમાર્ગને ફરીથી ખોલવાની છે, જ્યાંથી વિશ્વના 20% તેલનો પુરવઠો પસાર થાય છે. ટ્રમ્પે શરત મૂકી છે કે જો આ જલમાર્ગ સુરક્ષિત રીતે નહીં ખોલાય તો હુમલા ફરી શરૂ થઈ શકે છે. ઈરાન સૈદ્ધાંતિક રીતે સહમત થયું છે, પરંતુ તે માર્ગ પર પોતાની સેનાનું સંકલન અને દેખરેખ રાખવાની જીદ કરી રહ્યું છે.
3 . ઈરાનનો પલટવાર અને રક્ષણાત્મક વલણ
ઈરાને તેના સૈન્ય અભિયાનો બિનશરતી બંધ કરવાની જાહેરાત કરી નથી. ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાગચીના જણાવ્યા અનુસાર, જો ઈરાન પરના હુમલા અટકશે તો જ તેમની સેના રક્ષણાત્મક અભિયાનો રોકશે. બંને દેશો વચ્ચે અવિશ્વાસ એટલો ઊંડો છે કે કોઈ પણ પક્ષ દ્વારા કરવામાં આવેલી નાની ભૂલ આ કરારને ગમે ત્યારે તોડી શકે છે.
4 . પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થી અને ઈસ્લામાબાદમાં બેઠક
આ યુદ્ધવિરામ પાછળ પાકિસ્તાનની ભૂમિકા મહત્વની રહી છે. ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પર જણાવ્યું કે પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શહેબાઝ શરીફ અને ફિલ્ડ માર્શલ આસીમ મુનીર સાથેની વાતચીત બાદ તેમણે ઈરાન તરફ જઈ રહેલા સૈન્ય દળોને રોક્યા છે. હવે આગામી દિવસોમાં ઈસ્લામાબાદમાં બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી સ્તરે મહત્વની ચર્ચાઓ થવાની શક્યતા છે.
5 . ઈરાનનો 10 મુદ્દાનો શાંતિ પ્રસ્તાવ
તેહરાને યુદ્ધના વ્યાપક અંત માટે ૧૦ મુદ્દાઓનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. જેમાં ઈરાન, ઈરાક, લેબનાન અને યમનમાં કાયમી શાંતિ, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ખોલવી, અમેરિકી પ્રતિબંધો હટાવવા, જપ્ત કરાયેલી સંપત્તિની મુક્તિ અને પુનઃનિર્માણ માટે આર્થિક વળતરની માંગ કરવામાં આવી છે. બદલામાં ઈરાને પરમાણુ હથિયાર ન બનાવવાની ખાતરી પણ આપી છે.
6 . ભાષાંતરનો વિવાદ અને પરમાણુ કાર્યક્રમ
ઈરાનના પ્રસ્તાવમાં એક મોટો વિવાદ ભાષાંતરને લઈને સામે આવ્યો છે. એપી (AP) ના અહેવાલ મુજબ, ફારસી સંસ્કરણમાં "યુરેનિયમ સંવર્ધનની સ્વીકૃતિ" નો ઉલ્લેખ છે, જે અંગ્રેજી સંસ્કરણમાં નથી. ટ્રમ્પ ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને સંપૂર્ણપણે બંધ કરવા માંગે છે, તેથી આ વિસંગતતા વાતચીતમાં મોટી અડચણ બની શકે છે.
7. ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી: હુમલાઓ હજુ ચાલુ
સીએનએન (CNN) ના અહેવાલ મુજબ, રાજકીય જાહેરાતો છતાં જમીની હકીકત અલગ છે. ખાડી વિસ્તારમાં હજુ પણ મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલાઓ નોંધાઈ રહ્યા છે. ઈઝરાયેલે પણ ઈરાન તરફથી મિસાઈલો આવતી હોવાની માહિતી આપી છે, જે દર્શાવે છે કે સીઝફાયરની જાહેરાત છતાં યુદ્ધ ખરેખર અટક્યું હોય તેવું જણાતું નથી.
8 . અમેરિકાની આશાવાદ અને પ્રાદેશિક અસરો
ટ્રમ્પનો દાવો છે કે મોટાભાગના મુદ્દાઓ પર સહમતી બની ગઈ છે અને ઈરાનનો પ્રસ્તાવ વ્યવહારુ છે. આ સીઝફાયર માત્ર અમેરિકા-ઈરાન પૂરતું મર્યાદિત નથી, તેની અસર લેબનાન, ઈઝરાયેલ અને અન્ય અખાતી દેશો પર પણ પડી રહી છે. પ્રાદેશિક સુરક્ષા એલર્ટ હજુ પણ હાઈ મોડ પર રાખવામાં આવ્યા છે.
9 . ઈરાની કમાન્ડ સિસ્ટમમાં જટિલતા
ઈરાનની સૈન્ય વ્યવસ્થામાં પ્રાદેશિક કમાન્ડરોને અમુક હદ સુધી સ્વાયત્તતા મળેલી છે. જોકે સર્વોચ્ચ નેતાએ ગોળીબાર રોકવાનો આદેશ આપ્યો છે, પરંતુ તમામ એકમો દ્વારા તેનો તાત્કાલિક અમલ થશે કે કેમ તે અંગે શંકા છે. આ વિલંબને કારણે અકસ્માતે તણાવ વધવાની શક્યતા નકારી શકાય તેમ નથી.
10 . કાયમી ઉકેલ હજુ પણ દૂર
આ રાજદ્વારી પહેલ છતાં, મુખ્ય વિવાદો જેમ કે ઈરાનનો પ્રાદેશિક પ્રભાવ અને પરમાણુ ભંડાર હજુ વણઉકેલાયેલા છે. ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યાં સુધી શક્તિ સંતુલન અંગે કોઈ મોટો નિર્ણય નહીં લેવાય ત્યાં સુધી આ સીઝફાયર માત્ર હંગામી સાબિત થશે અને કાયમી શાંતિ માટે હજુ ઘણી લાંબી વાટાઘાટોની જરૂર પડશે.
