સરકારે ઘટાડી ડ્યુટી છતા પણ પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ઓછા કેમ ન થયા... જાણી લો એક લીટરના રેટનો પુરો હિસાબ

Updated: Fri, 27 Mar 2026 (12:15 IST)

સરકારે પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કર્યો છે. પેટ્રોલ પર રૂ. 13 થી ઘટાડીને રૂ.3 અને ડીઝલ પર રૂ.10 થી ઘટાડીને શૂન્ય કરી દેવામાં આવ્યો છે. જ્યારે એવું લાગે છે કે તેલ હવે સસ્તું થવું જોઈએ, પરંતુ વાસ્તવિકતા અલગ છે. સામાન્ય માણસનો પ્રશ્ન એ છે કે: જ્યારે ટેક્સ ઘટાડ્યો છે ત્યારે ભાવ કેમ નથી ઘટ્યા ? જવાબ એક લિટર પેટ્રોલના જટિલ ગણિતમાં રહેલો છે, જેમાં ફક્ત કેન્દ્ર સરકાર જ નહીં પરંતુ રાજ્ય સરકારો અને તેલ કંપનીઓ પણ સામેલ છે.

પહેલા સમજો પેટ્રોલનો ખેલ 

પેટ્રોલ અને ડીઝલની કિંમત ફક્ત એક કર દ્વારા નક્કી થતી નથી. તેમાં અનેક સ્તરો શામેલ છે:

- કાચા તેલના ભાવ

- રિફાઇનિંગ અને પરિવહન ખર્ચ

- કેન્દ્ર સરકાર એક્સાઇઝ ડ્યુટી

- રાજ્ય સરકારનો વેટ

-  પેટ્રોલ પંપ ડીલર કમિશન

આનો અર્થ એ છે કે એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં ઘટાડાનો અર્થ એ નથી કે સમગ્ર લાભ સીધો ગ્રાહકને મળશે.

ભાવ કેમ ઘટ્યા નથી?

1  ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ વધી ગયા 

ઇરાન-ઇઝરાયલ-અમેરિકા સંઘર્ષને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં તીવ્ર વધારો થયો છે. સરકારે ડ્યુટી ઘટાડીને આ વધારાની અસર ઘટાડવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, પરંતુ તેને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી નથી.

2 . કંપનીઓએ તેમના નુકસાનને સમાયોજિત કર્યું છે.

તેલ કંપનીઓ (OMCs) પહેલાથી જ વધેલા ખર્ચનો સામનો કરી રહી હતી. તેઓએ તેમના નુકસાનને સરભર કરવા માટે ડ્યુટી રાહતનો એક ભાગ ઉપયોગ કર્યો.

3. રાજ્ય સરકારના કર યથાવત રહ્યા

કેન્દ્ર સરકારે એક્સાઇઝ ડ્યુટી ઘટાડી, પરંતુ રાજ્યનો વેટ યથાવત રહ્યો. ઘણા રાજ્યોમાં, વેટ એક ટકાવારી છે, તેથી જેમ જેમ મૂળ કિંમત વધે છે તેમ તેમ કર પણ વધે છે.

4. રૂપિયામાં નબળાઈ પણ એક પરિબળ

ડોલર સામે રૂપિયાના નબળા પડવાથી ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદવાનું મોંઘું બને છે. આની સીધી અસર પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ પર પડે છે.

એક લિટર પેટ્રોલ માટે સંપૂર્ણ ગણતરી (દિલ્હીનુ ઉદાહરણ)

ધારો કે દિલ્હીમાં પેટ્રોલનો ભાવ પ્રતિ લિટર રૂ. 95 ની આસપાસ છે. તેનું વિશ્લેષણ નીચે મુજબ છે:

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, પેટ્રોલ પહેલા રૂ.95 હતું. જો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ વધ્યા હોત તો કિંમત રૂ.105 સુધી પહોંચી શકી હોત. આનો સામાન્ય માણસના ખિસ્સા પર મોટો બોજ પડત. આને ટાળવા માટે, સરકારે કર ઘટાડ્યો, અને કિંમત ફરીથી રૂ.95 ની આસપાસ રાખવામાં આવી. સરકારનું આ પગલું ચોક્કસપણે રાહત આપનારું છે, પરંતુ તેનો સીધો ફાયદો ખિસ્સાને થાય તે જોવાનું મુશ્કેલ છે.