Raksha bandhan katha: રક્ષાબંધન પૌરાણિક કથા
જોકે, રક્ષાબંધન સાથે સંબંધિત વિવિધ પૌરાણિક કથાઓ પ્રચલિત છે, પરંતુ ભવિષ્ય પુરાણમાં વર્ણવાયેલી કથાને સૌથી વધુ પ્રમાણિત માનવામાં આવે છે. વ્રતરાજમાં પણ રક્ષાબંધનના અનુષ્ઠાન સાથે ભવિષ્ય પુરાણની આ કથાનો ઉલ્લેખ મળે છે. આ ઉપરાંત, અલગ રીતે વર્ણવાયેલી આ જ કથા મહાભારતમાં પણ જોવા મળે છે.
આ સિવાય ભગવાન વિષ્ણુ, માતા લક્ષ્મી અને રાજા બલિ સાથે જોડાયેલી બીજી એક કથા પણ છે, જે ખૂબ જ પ્રચલિત છે.
ભગવાન ઇન્દ્ર અને તેમની પત્ની શચીની કથા
પૌરાણિક કથા અનુસાર, એક વખત દેવો અને દાનવો વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. આ યુદ્ધમાં દાનવોનું પલડું ભારે થતું જોવા મળ્યું. ભગવાન ઇન્દ્ર ગભરાઈને દેવગુરુ બૃહસ્પતિ પાસે ગયા અને પોતાની વ્યથા જણાવી. દેવગુરુ બૃહસ્પતિએ ઇન્દ્રને મંત્રોચ્ચાર સાથે રક્ષા વિધાન કરવાની સલાહ આપી.
શ્રાવણ મહિનાની પૂર્ણિમાના દિવસે દેવગુરુ બૃહસ્પતિએ વિધિ-વિધાનપૂર્વક રક્ષા વિધાનનું અનુષ્ઠાન કરાવ્યું. રક્ષા વિધાન દરમિયાન એક રક્ષા પોટલીને પવિત્ર મંત્રો દ્વારા અભિમંત્રિત કરવામાં આવી. પૂજા પૂર્ણ થયા બાદ ઇન્દ્રની પત્ની શચીએ ઇન્દ્રદેવના જમણા હાથ પર આ રક્ષા પોટલી બાંધી હતી.
રક્ષા પોટલીની શક્તિના પ્રભાવથી ઇન્દ્રદેવે દૈત્યોને પરાજિત કરીને પોતાનું સામ્રાજ્ય ફરી પ્રાપ્ત કર્યું. ત્યારથી એવી માન્યતા છે કે ઇન્દ્રને આ રેશમી દોરો ધારણ કરવાથી વિજય પ્રાપ્ત થયો હતો. ત્યારથી જ શ્રાવણ પૂર્ણિમાના દિવસે આ રક્ષા દોરો બાંધવાની પરંપરા શરૂ થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ દોરો ઐશ્વર્ય, ધન, શક્તિ, પ્રસન્નતા અને વિજય પ્રદાન કરનાર માનવામાં આવે છે.
કથા નંબર 2: ભગવાન કૃષ્ણ અને યુધિષ્ઠિરની કથા
એક વખત યુધિષ્ઠિરે ભગવાન કૃષ્ણને પૂછ્યું, “હે અચ્યુત! મને રક્ષાબંધનની એવી કથા સંભળાવો, જેના શ્રવણથી મનુષ્યની પ્રેતબાધા અને દુઃખ દૂર થાય.”
ભગવાન કૃષ્ણે કહ્યું, “હે પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિર! એક વખત દૈત્યો અને દેવતાઓ વચ્ચે યુદ્ધ થયું. આ યુદ્ધ સતત બાર વર્ષ સુધી ચાલ્યું. અંતે અસુરોએ દેવતાઓને પરાજિત કર્યા અને તેમના રાજા ઇન્દ્રને પણ હરાવી દીધા.”
આવી પરિસ્થિતિમાં ઇન્દ્ર સહિત તમામ દેવતાઓ અમરાવતી જતા રહ્યા. બીજી તરફ, વિજયી દૈત્યરાજે ત્રણેય લોક પર પોતાનું આધિપત્ય સ્થાપી દીધું. તેણે આદેશ જાહેર કર્યો કે ઇન્દ્રદેવ હવે દેવસભામાં ઉપસ્થિત ન રહે અને દેવતાઓ તથા મનુષ્યો યજ્ઞ-કર્મ ન કરે. દરેક વ્યક્તિએ માત્ર મારી જ પૂજા કરવી.
દૈત્યરાજના આ આદેશને કારણે યજ્ઞ, વેદપઠન, ધાર્મિક અનુષ્ઠાન અને ઉત્સવો બંધ થઈ ગયા. ધર્મનો નાશ થવા લાગતાં દેવતાઓનું બળ પણ ઘટવા લાગ્યું. આ જોઈને ઇન્દ્ર પોતાના ગુરુ બૃહસ્પતિ પાસે ગયા અને તેમના ચરણોમાં પડીને વિનંતી કરવા લાગ્યા, “ગુરુવર! આવી પરિસ્થિતિમાં મને લાગે છે કે હવે મારે અહીં જ પ્રાણ આપવા પડશે. હું ન તો ભાગી શકું છું કે ન તો યુદ્ધભૂમિમાં ટકી શકું છું. કૃપા કરીને કોઈ ઉપાય જણાવો.”
બૃહસ્પતિએ ઇન્દ્રની વ્યથા સાંભળી તેમને રક્ષા વિધાન કરવાની સલાહ આપી. શ્રાવણ પૂર્ણિમાના દિવસે પ્રાતઃકાળે નીચેના મંત્ર સાથે રક્ષા વિધાન કરવામાં આવ્યું:
“યેન બદ્ધો બલિ રાજા દાનવેન્દ્રો મહાબલઃ।
તેન ત્વામભિબધ્નામિ રક્ષે મા ચલ મા ચલઃ॥”
ઇન્દ્રાણી શચીએ શ્રાવણ પૂર્ણિમાના પવિત્ર અવસર પર દ્વિજોની હાજરીમાં સ્વસ્તિવાચન કરાવીને રક્ષાસૂત્ર લીધું અને ઇન્દ્રની જમણી કાંડા પર બાંધી તેમને યુદ્ધભૂમિમાં લડવા માટે મોકલ્યા.
રક્ષાબંધનની શક્તિના પ્રભાવથી દૈત્યો યુદ્ધભૂમિમાંથી ભાગી ગયા અને ઇન્દ્રનો વિજય થયો. માનવામાં આવે છે કે રક્ષાસૂત્ર બાંધવાની પરંપરાની શરૂઆત આ કથાથી થઈ હતી.
